WWW.KONF.X-PDF.RU
БЕСПЛАТНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА - Авторефераты, диссертации, конференции
 

Pages:     | 1 |   ...   | 3 | 4 || 6 | 7 |   ...   | 24 |

«Кафедра социально-гуманитарных дисциплин ИСТОРИКО-ФИЛОСОФСКИЕ И СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ СОХРАНЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ БЕЛОРУССКОГО ОБЩЕСТВА (Дню Победы советского народа в ...»

-- [ Страница 5 ] --

Гэта не проста ўспаміны: гэта той якар, які дазваляе Валоке сярод трагічнай кругаверці вайны захаваць «адчуванне свай неаддзельнасці ад усяго, што называецца бацькаўшчынай» [7, с. 239]. Гэта крыніца, з якой герой здабывае сілы жыць, змагацца, дакладна уяўляць сабе мэту свайго змагання. У канцы рамана, сімвалічна зрубленая груша нібы намк на тое, што адбываецца нешта трагічнае. І сапраўды, на апошніх старонках становіцца зразумела, што Валока загінуў на фронце.

І. Валока глядзіць у мінулае цераз прызму свай сучаснасці. Ва ўмовах вайны ўс, што н зрабіў і думаў у мінулым, стала патрабаць пераасэнсавання. Трагічны парадокс вайны ў тым, што толькі ў такіх абставінах, чалавек пачынае шанаваць ці крытычна асэнсоўваць тое, на што ў мірным жыцці можа і не звяртаў бы увагі.



З вялікім жалем успаімнае І. Валока, што не абараніў сваю сяброўку Любу, калі яе выключалі з камсамолу, што падманам дабіўся сяброўства са студэнткай Нюрай на вуліцы, а потым не паспеў сказаць й праўду аб сабе. Нават вайна паўстае перад Ігнатам у новым святле: «...тая далкая, знамая яму па песням да па кнігам грамадзянская вайна бачылася яму ў празмерна рамантычным, гераічным арэоле і была зусім не страшнай»

[7, с. 173]. На фоне трагедыі, што сатрасае краіну, вяршыняй духоўнага росту Валокі становіцца яго сорам за свае дзіцячыя думкі аб вайне, якая яна можа быць далкай і рамантычнай. Пад уплывам абставін традыцыйныя ваенныя песні гучаць зусім па-іному:«Цяпер жа, пабачыўшы цяперашняю вайну, Валока з недаверам услухоўваўся ў старую песню, н быццам не разумеў, чаму яна дагэтуль існуе» [7, с. 173].

Справядліва, што вайна «патрабуе жорсткасці і бязлітасці, нявечыць, спусташае чалавечыя душы, пакідае шурпатыя, грубыя рубцы на сэрцы, траўмуе псіхіку» [8, с. 83]. Але ці ж гэта не сць падстава для подзвігу? На фоне трагедыі яшчэ ярчэй можа праявіцца гераізм чалавека, які можа пераадолець сябе і жорсткія абставіны, бо «хоць вайна і нясе чалавеку жахі і смерць, але ж праўда і тое, што чалавек і ў вайну застаецца чалавекам, н, пакуль жывы і здаровы, не пазбаўляецца думак, імкненняў, пачуццяў, н, як і заўсды, здольны не толькі пакутаваць, а і цешыцца, радавацца, быць шчаслівым» [7, с. 46]. І. Валока паступова знаходзіць сябе на гэтай вайне, перамагая жаданне самаапраўдання і маральнага кампрамісу, і гэтая духоўная эвалюцыя сапраўды можа звацца гераічнай.

Сцвярджаючы пафасам свайго твора бесперапыннасць жыцця і перамогу ідэй гуманізму, А. Марціновіч шмат разважае пра трагедыю вайны. Яе вобраз ў развагах І. Валокі складваецца з дапамогай матываў непаразумення і страху, сапраўднага і фальшывага гераізму, маральнай віны і цяжкіх душэўных перажыванняў. Душу пісьменніка-гуманіста А. Марціновіч раскрывае словамі свайго героя: «Што робіць з чалавекам вайна!.. Завошта яму такія пакуты і калецтвы?.. Ён разумеў, што калі на цябе пайшлі вайною, то толькі вайною і можна ўратавацца; але чаму так прыдуманы свет, што людзі ваююць, ваююць і ваююць?..»

[7, с. 324].

Трагічнасць вайны раскрываецца ў неабходнай патрэбе забіваць людзей, не адчуваючы ў гэтым аніякай радасці: «Першы раз н бачыць немцаў … якія яны з твару, што ў іхніх вачах, што ў думках, і,можа, каторы сярод з таго самага Франкфурта-на-Майне, адкуль Валока атрымліваў бандэролі з чарцяжамі на выдатнай бялюткай паперы?..» [7, с. 197]. Валока глыбока перажывае кожную сутычку з ворагам, нібы змагаючыся са сваім унутраннім адчуваннем таго, што вайна і патрэба забіваць супярэчаць чалавечай прыродзе. І ў гэтым пісьменнік таксама вылучае разуменне сапраўднай гераічнасці, калі чалавек забівае другога чалавека ў імя найвышэйшых ідэалаў, у імя будучыні краіны. У такім выпадку н пераходзіць грань высокіх мэтаў і сам застаецца чалавекам. «Вайну зацяваюць нелюдзі, а гінуць людзі» [7, с. 183].

Пасля першых баў да Валокі пачынае адчуваць свет па-новаму, але не столькі страх за жыцц, сколькі абурэнне несправядлівасцю і незаканамернасцю вайны: «Шмат яшчэ пажыў і пабачыў н з таго дня, пакуль яны прабіраліся на Ўсход ‹...› але якімі бы нязноснымі не былі фізічныя пакуты, а душэўныя перажыванні даліся Валоку яшчэ болей» [7, с. 236]. Афіцер пачынае бачыць і разумець вайну ва ўсй яе трагічнай праяве і задумвацца пра яе жах і антычалавечнасць: «...абступалі яго не толькі жудасныя ўяўленні, але і непазбыўныя пытані: «Чаму?».. «Чаму?»..» [7, с. 239].

Нават звяртаючыся да рамантычных захапленняў Валокі, А. Марціновіч падкрэслівае, што вайна вялікае бедства для чалавека. Не толькі для яго фізічнага стану, але і для яго душы.

Галоўны герой ніяк не можа знайсці спакой у сваім сэрцы: яго школьная каханка здрадзіла яму з дырэктарам школы, падчас падрыхтоўкі Валока зацікавіўся дзяўчынай свайго камбата, а аднойчы і ўвогуле правў ноч с Валянцінай, жонкай свайго вайсковага сябра Бялова. Зусім негераічныя паводзіны, якія сам Валока спрабуе растлумачыць спачуваннем жанчыны: «Пасля вайны разбярэмся...» прыгадаў н пачутую недзе прымаўку, у чымсці раўназначную іншай, толькі болей катэгарычнай: «Вайна ўс спіша» [7, с. 49].

Літаратуразнаўца П. Дзюбайла знаходзіць такое адступленне ад агульнай трагічнай тэматыкі рамана «неарганічным і лішнім» [5, с. 44]. Можна лічыць, што падобныя паводзіны зусім не стасуюцца з агульным гераічным пафасам твора, таму Дзюбайла справядліва заўважае, што пісьменнік «адступіў ад высокай маральнай пазіцыі» [5, с. 44]. З іншага боку, у падобных, максімальна набліжаных да жыцця сітуацыях, А.

Марціновіч падкрэслівае, наколькі трагічна прайшла вайна не толькі па целу, але і па душы чалавека.

Даследчык В. Жураўлў адзначае, што «сапраўдны пісьменнік не можа абыходзіць аб‘ектыўную рэальнасць жыцця, якой бы яна ні была горкай і жорсткай» [9, с. 201]. А. Марціновіч надае жыццю свайго героя трагедыйны характар. Гэта глыбока ўнутраная трагедыйнасць, заснаваная на цяжкіх перажываннях, разгубленнасці і пошукаў душэўнага прытулку. «Хіба той, хто ідзе на вайну, можа быць упэўнены, што застанецца ў жывых?..» [7, с. 46]. «Але ж зараз вайна, вялікая вайна, якой не бачна і канца, і не сння заўтра яна пакліча і Валоку, а там, на фронце, не можаш прадбачыць, што табе выпадзе. Так ці ж разумна думаць аб нейкай Марусі ці Валерыі?..» [7, с. 169]. Таму І. Валока жыве і змагаецца з сур‘зным унутраным канфліктам паміж звычайнымі чалавечымі пачуццямі, і новымі абставінамі, у якія паставіла чалавека вайна.

Таму А. Марціновіч тлумачыць антыгераічныя паводзіны І. Валокі словамі камроты Зелянцова: «Вайна ўс спіша. Вайна гэта, такая, брат, штука, якая ўс абвастрае, у тым ліку і пачуцці... Вось разумееш, мяне так і цягне да жанчын, нібыта перад канцом... А можа, тут якраз філасофія: ш то сама прырода клапоціцца аб няспыннасці жыцця, каб вайна не перарвала род чалавечы..» [7, с. 171]. Глыбокая трагедыя вайны ў там, што яна парушае звычайны лад жыцця, і выключны гераізм чалавека выяўляецца ў яго здольнасці не паддацца духоўнаму заняпаду, а супрацьстаяць гвалту сапраўдным каханнем.

У канцы рамана бацька І. Валокі Платон сімвалічна пачынае адбудоўваць разбураную вайною хату.

Загінулі ўсе яго сыны, толькі адзін малюнак ад Ігната і застаўся, зрубілі старую грушу. Але гэта, ў разуменні А. Марціновіча, не канец жыцця, а новы пачатак. Гераічны патэнцыял чалавечай душы дазволіў адстаяць парушанае вайной і пачаць будаваць ус нанова, каб ахвяра, прынесеная І. Валокай і міл‘намі іншых не была напраснай.

Жыццесцвярджальна гучаць у канцы словы Платона:

Дзядуля, а навошта гэта сонца заходзіць?

Каб заўтра ізноў узысці...» [7, с. 413].

Мастацкае асэнсаванне гераічнага вобраза Іграна Валокі дазваляе зразумець насколькі ярка могуць праявіць сябе гераічныя якасці ў трагічных экстрэмальных абставінах. Праз шлях развіцця чалавека ў непарыўнай сувязі з рэчаіснасцю і грамадствам, А. Марціновіч вызначае глыбокі патэнцыял чалавека ў змаганні з трагічнымі рэаліямі часу. Вытокі гераізму знаходзяцца ў пастаянных духоўных пошуках, усведамленні неабходнасці не толькі змагацца з ворагам, але і захаваць у сабе сапраўдныя чалавечыя якасці.

Трагізм ваеннага ліхалецця А. Марціновіч перадае не столькі цераз батальныя сцэны, сколькі праз глыбокія ўнутраныя перажыванні Ігната Валокі. Ступень подзвігу вымяраецца наяўнасцю духоўных сіл, якія, на фоне трагізму вайны, дазваляюць чалавеку выстаяць і фізічна і маральна.

Список цитируемых источников

1. Локун, В. І. Маральна-філасофскія пошукі беларускай ваеннай і гістарычнай прозы: 1950-1960-я гады. / В.І. Локун. Мінск :

Навука і тэхніка, 1995. 109 с.

2. Навумовіч, У. А. Канцэпцыя чалавека на вайне ў беларускай аповесці: інтэлектуалізацыя прозы / У. А. Навумовіч // Вялікая Айчынная вайна ў мастацкай літаратуры: матэрыялы рэспубліканскай навуковай канферэнцыі, 27 крас. 2005 г., Мінск : зборнік навуковых артыкулаў / [рэкалегія: І. С. Роўда, С. Я. Ганчарова-Грабоўская (адк. рэдактары) і інш.]. – Мінск: БДУ, 2007. – С. 107-112.

3. Иванова, Л. Современная советская проза о Великой отечественной войне / Л. Иванова, Москва: Наука, 1979. – 200 с.

4. Берестовская Д. Забытая литература? / Д. Берестовская // Литературная газета. 2015. – 25 лют. – С. 4

5. Дзюбайла, П. К. У пошуках духоўных каштоўнасцей / П. К. Дзюбайла, Мінск : Навука і тэхніка, 1987. 174 с.

6. Ломидзе, Г. Нравственные истоки подвига: Советская литература и Великая Отечественная война / Г. Ломидзе. М.: Советский писатель, 1985. 208 с.

7. Марціновіч, А. Груша на Голым Полі / А. Марціновіч. Мінск : Мастацкая літаратура, 1986. 414 с.

8. Гурэвіч, Э. С. Пафас гераізму: Сучасная савецкая проза аб Вялікай Айчыннай вайне / Э. С. Гурэвіч, Мінск, 1979. – 208 с.

9. Жураўлў, В. П. Класіка і літаратурная сучаснасць / В. П. Жураўлў, Мінск: Беларус. навука, 2011. – 244 с.

А. У. Літвінскі, кандыдат гістарычных навук, дацэнт кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін установа адукацыі “Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт”, г. Баранавічы

ПАХОДЖАННЕ СЛАВЯН У НАВУКОВАЙ ІНТЭРПРЭТАЦЫІ Я. Ф. КАРСКАГА

Праблеме паходжання славян, мабыць, назаўсды наканавана быць актуальнай, як у навуковым, так і ў сацыяльна-палітычным сэнсах. Так склалася ў ходзе гістарычнага развіцця, што вельмі часта грамадскія і культурныя дзеячы славянскіх народаў апелявалі да таго перыяду ўласнай мінуўшчыны, калі славяне толькі выйшлі на гістарычную прастору. Тут нямала было і ад фактычна непазбежнага ў працэсе фарміравання нацый узнсла-наіўнага рамантызму, у рэчышчы якога так хацелася бачыць нейкі залаты век, які перажылі продкі ў сівой даўніне і памяць пра які павінна была натхніць народ на пабудову супольнай будучыні.

Дадзеная з‘ява, перш за ўс, на прыкладах з мінулага і сучаснасці Беларусі даволі пераканаўча прааналізавана, на наш погляд, беларускім культуролагам Ю. В. Чарняўскай [1, с. 425–433].

Пошукі саміх сябе ў мінуўшчыне, былі, аднак, справай не толькі нацыянальных агітатараў, якіх у Чэхіі вельмі трапна назвалі будзіцелямі. Уласна кажучы, яны і не маглі б разгарнуць сваю дзейнасць, каб на працягу ХІХ ст. не склалася вельмі спрыяльная навуковая атмасфера, што характарызавалася няўхільным узрастаннем цікавасці да вывучэння вытокаў славянскіх народаў і жывіла навуковыя даследаванні таксама і ў пачатку наступнага ХХ ст. Прыемна адзначыць, што важкі ўклад у вырашэнне дадзенага комплексу навуковых праблем унеслі беларускія славісты. Безумоўным іх лідарам на мяжы стагоддзяў стаў выдатны навуковец, агульнапрызнаны класік беларусазнаўства Я. Ф. Карскі.

Бадай што, няварта было б у межах гэтага артыкула аналізаваць усю навуковую і навукова-папулярную літаратуру, у якой галоўнае, ці, прынамсі, значнае месца ўдзелена постаці Я. Ф. Карскага. Хіба што трэба адзначыць грунтоўную працу М. Г. Булахава [2]. Кароткі, але вельмі місты нарыс дзейнасці навукоўца ў галіне гістарычнай навукі ўтрымлівае манаграфічная праца Д. У. Карава [3, с. 206–210]. У й дзейнасць славіста разглядаецца ў агульным кантэксце развіцця беларускай гістарыяграфіі і фарміравання беларускай нацыянальна-гістарычнай самасвядомасці.

Аднак творчая спадчына Я. Ф. Карскага настолькі багатая, што патрабуе ўвагі ўс новых і новых пакаленняў даследчыкаў. Погляды навукоўца на праблему паходжання славян выклікаюць цікавасць і таму, што яны былі выказаныя вельмі буйным навуковым аўтарытэтам, і таму, што гэтыя погляды відавочна паўплывалі на пазіцыю славіста па іншых пытаннях, і таму, што іх можна разглядаць як праяву тэндэнцый развіцця тагачаснага славяназнаўства – тэндэнцый, якія дагэтуль не страцілі свай актуальнасці.

Перш за ўс, неабходна прааналізаваць метадалагічныя і крыніцазнаўчыя падыходы Я. Ф. Карскага да праблемы славянскага этнагенезу. Варта памятаць, што славуты навуковец набыў вядомасць у якасці філолага, а ў дадзеным кантэксце – лінгвіста. Можна заўважыць, што славіст больш упэўнена сябе адчуваў, калі разглядаў мовазнаўчыя пытанні, а што да іншых аспектаў праблемы, н быў схільны давяраць тагачасным аўтарытэтам, сярод якіх, па назіраннях аўтара дадзенага артыкула, н асабліва цаніў ідэі прызнанага класіка славяназнаўства чэшскага навукоўца Л. Нідэрле [4, с. 33–34]. Я. Ф. Карскі ставіў Л. Нідэрле вышэй за П. Й. Шафарыка і свайго земляка А. С. Будзіловіча і хваліў першага за комплексны падыход да арганізацыі славяназнаўчых даследаванняў [5, с. 13]. Сам класік беларусазнаўства заклікаў як мага больш гарманічна выкарыстоўваць пры апісанні этнастваральных працэсаў інфармацыю матэрыяльнай археалогіі, дадзеныя народнага побыту, і асабліва, багацці мовы [5, с. 5–6].

Наогул, Я. Ф. Карскі ўпэўнена прызнаваў прыярытэт моўных сведчанняў перад археалагічнымі, праўда, фактычна не аргументуючы свой тэзіс [4, с. 32]. Трэба сказаць, што такая пазіцыя, у прынцыпе, характэрная і для наступных пакаленняў лінгвістаў, што займаюцца праблемамі этнагенезу [6, с. 226–230]. А вось чаго зусім не назіралася ў Я. Ф. Карскага, то гэта пагарды да метадаў і дасягненняў іншых навук. Ён даволі паслядоўна прытрымліваўся міждысцыплінарнага прынцыпу вывучэння пытанняў славянскага этнагенезу.

Я. Ф. Карскі выдатна разумеў складанасць праблемы паходжанння славян, як і складанасць працэсу этнагенезу ўвогуле. Народ ніколі не памятае свайго паходжання; яно і для яго пакрытае змрокам невядомасці або губляецца ў міфалагічных генеалогіях, створаных у больш познія часы, – з дастатковай катагарычнасцю сцвярджаў навуковец [5, с. 5] (тут і далей наш пераклад з рускай мовы на беларускую – А. Л.). З гэтага непазбежна вынікае выснова пра неабходнасць прымянення рэтраспектыўнага метаду ў працэсе вывучэння этнаўтваральных працэсаў [5, с. 5]. Гэты метад быў бліскуча прыменены Я. Ф. Карскім пры выяўленні індаеўрапейскіх, агульнаславянскіх і ўсходнеславянскіх каранў беларусаў.

Вельмі цікавыя назіранні славіста адносна магчымасцей вывучэння тапонімаў у працэсе рэканструкцыі праславянскай даўніны, перш за ўс, у працэсе вызначэння славянскай прарадзімы. З аднаго боку, навуковец прызнае значэнне тапанімікі, якую н называе геаграфічнай наменклатурай [4, с. 42–43]. З другога боку, вельмі каштоўнымі з‘яўляюцца заўвагі і перасцярогі Я. Ф. Карскага адносна некрытычнага выкарыстання тапанімічнай інфармацыі.

Этымалагізацыя тапонімаў у большасці выпадкаў небясспрэчная, паколькі:

1) народ можа прынесці з мясцовасці, якую н раней засяляў, тапонімы, запазычаныя з іншых моў;

2) н можа запазычыць тапонімы ў аўтахтонаў, пры гэтым дадзеныя тапонімы не абавязкова этымалагізуецца з мовы аўтахтонаў;

3) у любым з гэтых выпадкаў н адаптуе запазычаныя тапонімы ў адпаведнасці з асаблівасцямі ўласнай мовы [4, с. 42–43].

Гэтыя заўвагі Я. Ф. Карскага не страцілі свайго значэння і да снняшняга дня. Раз-пораз у навуковых працах па праблемах славянскага этнагенезу сустракаецца неразуменне таго, што тапонімы і нават гідронімы, як найбольш архаічныя з іх, далка не заўсды ўтрымліваюць інфармацыю, якую можна выкарыстоўваць наўпрост, без крытычнага яе асэнсавання. На неабходнасць іншага падыходу, заснаванага на ўдумлівым, асцярожным і крытычным асэнсаванні дадзенага пласта інфармацыі, і настойваў славуты філолаг. Такі падыход н прымяніў пры аглядзе беларускай гідраніміі [4, с. 44–63]. І няхай не ўсе высновы Я. Ф. Карскага прайшлі праверку часам, метадалагічнае значэнне зробленых ім заўваг не выклікае асаблівах сумненняў.

Навуковец выдатна разумеў, што пісьмовыя крыніцы, у якіх магла б асвятляцца першапачатковая гісторыя славян, няпоўныя і няпэўныя.

Высновы пра народы, што насялялі нашу мясцовасць [маецца на ўвазе Беларусь і прылеглыя да яе рэгіны з пераважна ўсходнеславянскім насельніцтвам – А. Л.], на аснове сведчанняў класічных пісьменнікаў, павінны быць вельмі асцярожнымі, – сцвярджаў даследчык, дапасуючы гэтую рэмарку, перш за ўс, да звестак бацькі гісторыі Герадота [4, с. 42]. Можна заўважыць, што Я. Ф. Карскі не надта імкнуўся абгрунтоўваць свае погляды вытрымкамі з твораў Герадота, Тацыта, Іярдана, якога н, па тагачаснай навуковай рускамоўнай традыцыі называў Иорнандом [4, с. 41], Пракопія Кесарыйскага і іншых аўтараў. Ус ж сказвалася тое, што н быў па навуковай спецыялізацыі філолагам, а не гісторыкам.

Не адмаўляўся Я. Ф. Карскі і ад рэканструкцыі язычніцтва ранніх славян, якое яго цікавіла і ў якасць асобнага прадмета даследавання, і як крыніца інфармацыі па праблеме паходжання продкавй этнічнай супольнасці. Але і ў гэтым выпадку н наракаў на недастатковасць інфармацыі гістарычных крыніц для рэканструкцыі славянскага язычніцтва [5, с. 29]. Русская міфалогія, як і міфалогія іншых славян, была багатая на паэтычны сэнс, але не стварыла такой шырокай касмагоніі і гісторыі багоў, якую мы знаходзім у грэкаў або нават у бліжэйшых родзічаў – германцаў. У язычніцкай рэлігіі рускага славянства не развілася жрэцтва, не было сапраўдных храмаў, якія, напрыклад, былі ў балтыйскіх славян. Але статуі багоў, звычайна драўляныя, ужо ставіліся ў розных месцах, – зазначаў даследчык [5, с. 30]. Характэрна, што навуковец адмоўна ставіўся да так званай кабінетнай міфалогіі, што выявілася ў адмаўленні ім фактаў рэальнага пакланення старажытных славян такім персанажам, як Лель і Лада [5, с. 94, 156–157].

На грунце ахарактарызаваных вышэй метадалагічных прынцыпаў Я. Ф. Карскі выкладаў свае погляды па праблеме паходжання славян. Нельга сказаць, што гэтыя погляды склалі распрацаваную навуковую канцэпцыю, ды і не ставіў даследчык перад сабой такой мэты. Аднак ус ж варта адзначыць, што погляды гэтыя па большасці пазіцый канкрэтныя і выразныя.

Як і належыць спецыялісту ў галіне параўнальна-гістарычнага мовазнаўства, Я. Ф. Карскі значную ўвагу ўдзяляў пытанню вылучэння славян з індаеўрапейскай супольнасці. Даследчык лічыў, што адзіны індаеўрапейскі народ сапраўды існаваў у часы дагістарычныя, калі н не падзяляўся яшчэ прыкметна на плямны, размаўляў адной моваю, адрозніваўся падабенствам нораваў і звычаяў, меў аднолькавыя рэлігійныя вераванні [7, с. 1]. Прычыны распаду індаеўрапейскай моўнай сям‘і навуковец бачыў у шырокім рассяленні продкаў і ў кантактах з іншымі народамі [7, с. 1]. Гэтую думку н выказваў і на старонках іншых твораў. Такім чынам, можна зразумець, што Я. Ф. Карскі аддаваў пэўную перавагу канцэпцыі генеалагічнага дрэва, больш распаўсюджанай ў індаеўрапеістыцы ХІХ ст., чым альтэрнатыўная й тэорыя хваляў, хаця і арэальным кантактам н удзяляў належную ўвагу. Увогуле, навуковец быў схільны перабольшваць згуртаванасць старажытных індаеўрапейцаў. Ён досыць катэгарычна ўжываў тэрмін адно непадзельнае індаеўрапейскае племя [5, с. 5].

Я. Ф. Карскі зрабіў кароткі, але змястоўны агляд індаеўрапейскай моўнай і культурнай спадчыны, якой потым скарысталіся славяне [5, с. 7–10]. Праўда, пры гэтым неправамернымі з‘яўляюцца тэрміны славянская цывілізацыя, індаеўрапейская цывілізацыя, якія без належнай крытычнасці ўжываў аўтар Беларусаў (ус ж такі цывілізацыя – з‘ява значна больш высокага культурнага ўзроўню, як бы хто ні тлумачыў гэты тэрмін).

Надзіва мала ўвагі Я. Ф. Карскі ўдзяляў так званай балта-славянскай праблеме, сутнасць якой – у розных падыходах да тлумачэння цесных сувязей паміж балцкімі і славянскімі мовамі ў межах індаеўрапейскай сям‘і.

А між іншым, гэтая праблема турбавала кампаратывістаў: як папярэднікаў Я. Ф. Карскага, так і яго сучаснікаў.

Вядома, што асноўная спрэчка разгарнулася паміж прыхільнікамі думкі аб існаванні ў старажытнасці балцкаславянскай мовы і прыхільнікамі погляду, паводле якога падабенства гэтых моў тлумачыцца другаснымі кантактамі першапачаткова асобных індаеўрапейскіх дыялектаў.

Прынамсі, на старонках фундаментальнага твора Беларусы навуковец выразна не выказаўся на карысць той або іншай думкі. Быць можа, н не лічыў, што гэта складае змест яго навуковай задачы? Ва ўсялякім разе, вельмі цьмяная згадка пра сутнасць праблемы утрымліваецца ў наступнай фразе: Тут [на тэрыторыі рассялення беларускага этнасу – А. Л.] жыло тое племя, якое паслужыла прататыпам славянам і літоўцам [4, с. 33]. Лаканічнасць фразы не дае падстаў рабіць пэўныя высновы пра пазіцыю даследчыка па гэтым пытанні. Дарэчы, у далейшым Я. Ф. Карскі вядзе размову пра славян, не ўзгадваючы ніякі прамежкавы этнас паміж індаеўрапейцамі і імі.

Хаця, як ужо адзначалася, Я. Ф. Карскі вельмі асцярожна ставіўся да высноў, што маглі б вынікаць з інфармацыі антычных і ранневізантыйскіх аўтараў, н, у пэўнай ступені насуперак дадзенаму метадалагічнаму прынцыпу, даволі ўпэўнена адносіў да славян, ці, прынамсі, да іх продкаў, такія старажытныяя супольнасці, як неўры, будзіны і венеды [4, с. 37–39]. Сучасная навука, аднак, значна больш стрыманая ў гэтым пытанні.

Нават венедаў – найбольш верагодных кандыдатаў у славяне далка не ўсе гісторыкі і лінгвісты адназначна ўспрымаюць у якасці продкаў славян [6, с. 134–166]. Што ўжо казаць пра неўраў і будзінаў, якія жылі за тысячу гадоў да з‘яўлення рэальных славян на старонках гісторыі?

Выказваў Я. Ф. Карскі і свае меркаванні наконт славянскай прарадзімы.

Складанасць яе лакалізацыі не ў апошнюю чаргу вызначалася ў гісторыі славістыкі тым, што тэрмін прарадзіма можна разумець па-рознаму:

і як тэрыторыю фарміравання гіпатэтычнага славянскага этнасу, і як тэрыторыю, адкуль пачалося рассяленне славян, і як тэрыторыю, на якой славяне атрымалі вядомасць у пісьмовых крыніцах. Такім чынам, у залежнасці ад пазіцыі даследчыка праславянскі арэал можа набываць розную лакалізацыю.

У сувязі з гэтым не ўяўляецца дзіўным тое, што на старонках твораў Я. Ф. Карскага выказваліся розныя меркаванні наконт вызначэння прарадзімы славян. Напрыклад, у адным месце ўзгадваецца ПрыкарпацкаПрыпяцкая тэорыя прарадзімы славян [4, с. 70], а гэта амаль цалкам тэрыторыя сучаснай Украіны.

Аднак відавочна, што сам Я. Ф. Карскі схіляўся да таго, каб лакалізавакць славянскую прарадзіму ў асноўным на поўначы ад Прыпяці, іншымі словамі, на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Дакладна кажучы, н вызначаў тэрыторыю, на якой калісьці жылі першапачатковыя славяне або, як варыянт, праславяне, у арэале вадазбораў Прыпяці, верхняга Нмана і ніжняй Беразіны (маецца на ўвазе Беразіна Дняпроўская) [5, с. 11]. У якасці доказу навуковец, спасылаючыся на працы вядомага польскага батаніка Ю. Растафінскага, прыводзіць аргумент, паводле якога ў праславянскай лексіцы знайшлі адлюстраванне рэаліі расліннага і, у пэўнай ступені, жывльнага свету якраз рэгіна Паўднвай Беларусі і прылеглых ранаў Украіны [5, с. 11–12]. Спецыялісты ў галіне славянскага этнагенезу ведаюць, што такая аргументацыя не страціла свай актуальнасці, выкарыстоўвалася і выкарыстоўваецца рознымі пакаленнямі славістаў. У дадзеным кантэксце Я. Ф.Карскі сцвярджаў: Беларусы з‘яўляюцца, кажучы ўвогуле, аўтахтонамі ў свай краіне [5, с. 3].

У сувязі з гэтым цікава будзе зазначыць, што Я. Ф. Карскі з‘явіўся папярэднікам шэрагу навукоўцаў, прытым археолагаў, якія ў другой палове ХХ ст. распрацавалі канцэпцыю паводле якой вытокі славян трэба шукаць не на поўдзень і не на захад ад Прыпяці, а на поўнач і паўднвы ўсход. Сярод гэтых археолагаў варта назваць Й. Вернера (Германія), К. Гадлоўскага (Польшча), М. Б. Шчукіна [8]. Больш за тое, дадзены погляд даволі імкліва набірае навуковую вагу. Такім чынам, погляд Я. Ф. Карскага ізноў набыў навуковую актуальнасць.

Выказаў сусветна вядомы славіст і сва стаўленне да летапіснага падання пра рассяленне славян з Дуная.

Ён асцярожна меркаваў, што яны спачатку перасяліліся на Дунай с поўначы, а ўжо потым пачалі рассяляцца з Дуная [4, с. 40–41]. У прынцыпе, такі падыход пераважае ў сучасным славяназнаўстве.

Я. Ф. Карскі зрабіў агляд жыцця ранніх славян па інфармацыі лінгвістычных крыніц. Пэўную увагу н удзяліў моўным кантактам славян, перш за ўс, кантактам з германцамі [5, с. 11–18]. Аднак нельга сказаць, што н разглядаў праблему гэтых кантактаў у кантэксце славянскага этнагенезу.

Цікавай, хаця і небясспрэчнай з‘яўляецца заўвага навукоўца адносна антрапалагічнай будовы і знешняга выгляду першых славян. Я. Ф. Карскі лічыў, што продкам былі ўласцівыя светлыя валасы і блакітныя вочы [4, с. 33]. Гэтае выказванне ў пэўнай ступені супярэчыць вядомаму апісанню славян у Пракопія Кесарыйскага, паводле якога славяне не адносіліся да нейкага там нардычнага антрапалагічнага тыпу [9, с. 184–185].

Такім чынам, па праблеме паходжання славян Я. Ф. Карскі выказваў ідэі, якія ў большасці выпадкаў паспяхова прайшлі выпрабаванне часам, а ў некаторых выпадках, як у выпадку з вызначэннем прарадзімы славян, набылі новую моц і новае гучанне адносна нядаўна. Таксама ў сучаснай навуцы могуць быць запатрабаваныя метадалагічныя прынцыпы, якіх прытрымліваўся навуковец, напрыклад, прынцып междысцыплінарнасці і комплекснага падыходу да навуковага вырашэння праблемы славянскага этнагенезу.

Трэба таксама адзначыць, што навуковая спадчына Я. Ф. Карскага можа быць плнна выкарыстана ў кантэксце вызначэння месца беларусаў у славянскім свеце, захавання і ўмацавання нашымі суайчыннікамі беларускай этнанацыянальнай ідэнтычнасці.

Cпіс цытаваных крыніц

1. Чернявская, Ю. В. Белорусы. От «тутэйшых» – к нации / Ю. В. Чернявская. — Минск: ФУАинформ, 2010. — 512 с.: ил.

2. Булахов М. Г. Евфимий Федорович Карский: Жизнь, научная и общественная деятельность / Под ред. В. И. Борковского Белорус.

гос. ун-т. / М. Г. Булахов — Минск: Изд-во БГУ, 1981. — 272 с.

3. Карев, Д. В. Белорусская и украинская историография конца XVIII – начала 20-х гг. XX в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев / Д. В. Карев. — Вильнюс: ЕГУ, 2007. — 312 с.

4. Карский, Е. Ф. Белорусы. Т. 1. Введение в изучение языка и народной словесности. С приложением двух карт. / Е. Ф. Карский. — Варшава: Типография Варшавского учебного округа, 1903. — 10, 467 с.

5. Карский, Е. Ф. Белорусы. Т. 3. Очерки словесности белорусского племени. Вып. 1. Народная поэзия / Е. Ф. Карский. — Москва:

Типо-литография Т-ва И. Н. Кушнерев и Ко, 1916. — 14, 557 с.

6. Рассадин, С. Е. Первые славяне. Славяногенез / С. Е. Рассадин. — Минск : Белорусский экзархат, 2008. — 288 с.

7. Карский, Е. Ф. Грамматика древнего церковнославянского языка сравнительно с русским. 13-е изд. / Е. Ф. Карский. – Варшава:

Типография Варшавского учебного округа, 1908. — 4, 104 с.

8. Щукин, М. Б. Рождение славян. Из истории вопроса. Два пути ретроспективного поиска. / М. Б. Щукин // Стратум. Структуры и катастрофы [Электронный ресурс]. — 1997. — Режим доступа :

http://krotov.info/lib_sec/25_sch/uk/in_1997.htmwww.archaeology.ru/Download/Shchukin/Rozhdenie_slavyan.pdfhttp://www.youtube.com/watch?

v=vSnQbmbQ3iM&feature=endscreen&NR=1. — Дата доступа : 22.07.2012.

9. Свод древнейших письменных известий о славянах. Том І (І–VI вв.). Изд., 2-е, испр. — М.: Издательская фирма "Восточная литература" РАН, 1994. — 472 с.: карты.

Л. В. Мікалаева, кандыдат гістарычных навук, дацэнт установа адукацыі “Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыэлектронікі” г. Мінск

–  –  –

Перш, чым перайсці да зместу матэрыялу, патлумачым важнейшыя дэфініцыі, якімі будзем апераваць у тэксце: этнас, народнасць, нацыя.

Этнас (ад грэч. ethnos — племя, народ) — устойлівая супольнасць людзей, якая склалася гістарычна на пэўнай тэрыторыі, мае агульную мову, культуру, побыт, псіхалагічныя рысы і самасвядомасць [1, c. 14].

Вельмі шмат для вызначэння паняцця этнас было зроблена вядомым савецкім этнографам Ю. В. Брамлеем, які адным з важнейшых крытэрыяў існавання асобнага этнасу лічыў этнічную самасвядомасць [2, c. 97 — 98]. Даследчык прапаноўваў …размяжоўваць этнічныя і этнаграфічныя агульнасці перш за ўс на падставе такога паказчыка, як наяўнасць альбо адсутнасць этнічнай самасвядомасці[2, c. 126].

У савецкай школе этнаграфіі была прапанавана тыпалогія этнасаў, у якой вылучаліся наступныя формы:

род, племя, народнасць, нацыя. Звернем увагу на два апошнія паняцці. Народнасць — гэта гістарычна сфарміраваная супольнасць людзей (этнічная супольнасць), для якой характэрна адзіная мова, тэрыторыя, пануючы эканамічны лад (натуральная гаспадарка), этнічная самасвядомасць, псіхічны склад і культура [1, c. 97]. Асноўнымі прыкметамі народнасці з‘яўляюцца: адносная агульнасць мовы, тэрыторыі, культуры, пэўныя гаспадарчыя сувязі, этнічная самасвядомасць і саманазва. Нацыя (ад лац. паtіo — племя, народ) — гістарычная супольнасць людзей, якая характарызуецца ўстойлівымі эканамічнымі і тэрытарыяльнымі сувязямі, агульнасцю мовы, культуры, характару, побыту, традыцый, звычаяў, самасвядомасці. Нацыі ўзнікаюць на базе феадальных народнасцей у перыяд станаўлення капіталістычнага спосабу вытворчасці [1, c. 275].

Параўноўваючы гэтыя вызначэнні можна вылучыць блок т.зв. аб‘ектыўных прыкмет, якія могуць быць уласцівы супольнасцям і на стадыі народнасці, і на стадыі нацыі: адметная мова, рэлігія, агульная тэрыторыя, рысы матэрыяльнай культуры, дзяржаўныя структуры і г.д. Такім чынам, фактарам, які ўплывае на пераўтварэнне народнасцей у нацыі можна назваць культурна-гістарычны кантэкст, які спрыяе вылучэнню тых ці іншых прыкмет этнічнай супольнасці і рыс яе эканамічнага жыцця, складванню элементаў культуры і свядомасці яе носьбітаў. Пры гэтым самі аб‘ектыўныя прыкметы на розных стадыях атрымліваюць ужо рознае вымярэнне.

Звяртаючыся непасрэдна да нашай тэмы, неабходна адзначыць, што станаўленне беларускага этнасу сваімі каранямі сягае ў дапісьмовую гісторыю Беларусі. Рассяленне балтаў на тэрыторыі, дзе пражывала фінагорскае насельніцтва, а затым і прыход славян у значнай ступені вырашылі далейшы кірунак эвалюцыі мясцовага грамадства [3, c. 5 — 9].

Храналагічны пачатак разгляду нашай тэмы варта аднесці да Х ст. па шэрагу прычын. Па-першае, рассяленне славян на тэрыторыі сучаснай Беларусі сярод балцкага насельніцтва, што пачалося ў сярэдзіне І тыс. н.э., да Х ст. досягнула паўночных рэгінаў сучаснай беларускай тэрыторыі. Па-другое, большасць даследчыкаў менавіта з Х ст. звязваюць мяжу ў асіміляцыйных працэсах, якімі суправаджалася рассяленне славян, калі адбываецца змена этнічнай прыналежнасці насельніцтва беларускіх зямель. У Х ст. славяне становяцца асноўным насельніцтвам краю.

У выніку славяна-балцкага сінтэзу ў ІХ — Х стст. у Верхнім Паддзвінні і Падняпроўі сфарміраваліся новыя ўсходнеславянскія этнічныя супольнасці (пранароднасці, протанароднасці) крывічоў-палачан, дрыгавічоў, радзімічаў, назвы якіх патрапілі і на старонкі пісьмовых крыніц. У культуры і мове гэтых супольнасцей перапляліся славянскія і балцкія элементы. Гэта былі якасна новыя ўтварэнні, у якіх пераважалі славянскія рысы і якія займалі своеасаблівае месца сярод іншых усходнеславянскіх этнасаў.

Рассяленне славян мела вялікае прагрэсіўнае значэне для гістарычнага лсу Беларусі. Яно садзейнічала знікненню існаваўшых да гэтага інстытутаў родаплемяннога ладу, паскарала развіцц шматукладнага грамадства [4, c. 324 — 325].

У наш час некаторыя даследчыкі спрабуюць адносіць пачатак фазы фарміравання беларускай народнасці да Х — ХІІ стст. Каб вызначыць слушнасць такіх падыходаў, неабходна знайсці адказ на пытанне аб этнічнай самаідэнтыфікацыі насельніцтва беларускіх зямель у Х — ХІІІ стст. Бо калі не існавала адметнай этнічнай самасвядомасці, казаць пра існаванне беларускай народнасці ў той перыяд не выпадае.

Непасрэдна звязана з гэтым пытаннем і праблема існавання старажытнарускай народнасці і ўваходжаннем тагачаснага насельніцтва беларускіх зямель у яе склад. Яшчэ ў 1950-я гг. у савецкай гістарыяграфіі склалася тэорыя, якая сцвярджала пра ўтварэнне ўсходнімі славянамі ў раннефеадальны перыяд этнічнай супольнасці новага тыпу [5, c. 218] — старажытнарускай народнасці. Асноўнымі крытэрыямі яе называлі агульнасць тэрыторыі (у межах Кіеўскай Русі), гаспадарчага жыцця, мовы, матэрыяльнай і духоўнай культуры, наяўнасць агульнага этноніма Русь. Як бачым, пра самасвядомасць у пераліку прыкмет старажытнарускай народнасці гаворка не ішла.

У наш час даледчыкі актыўна ставяць пад сумненне сам факт існавання старажытнарускай народнасці, абвяргаючы складванне яе аб‘ектыўных прыкмет [4, c. 328].

Што датычыць полісемантычнага тэрміна Русь, то яшчэ ў ХІХ ст. знакаміты расійскі гісторык В. Ключэўскі вылучыў чатыры яго значэнні: 1) этнаграфічнае: русь — племя, 2) сацыяльнае: русь — саслоўе,

3) геаграфічнае: Русь — вобласць, 4) палітычнае: Русь — дзяржаўная тэрыторыя [6, c. 94].

Гэты тэрмін мае скандынаўскае паходжанне і першапачаткова (у ІХ – большай частцы Х ст.) ужываўся для пазначэння дынастыі Рурыкавічаў і іх дружыны, пасля перанясення сталіцы з Ноўгарада ў Кіеў трывала замацаваўся за тэрыторыяй Сярэдняга Падняпроўя [7, c. 145 — 146]. Гэта была Руская зямля ў вузкім сэнсе, як тэрытарыяльны і палітычны цэнтр Кіеўскай дзяржавы.

Даследчыкі высветлілі, што ўжыванне тэрміна Русь у этнічным сэнсе да ўсіх усходніх славян у ІХ — сярэдзіне ХІІ ст. не пацвярджаецца аўтэнтычнымі пісьмовымі крыніцамі. Аднак існавала паняцце Русі і Рускай зямлі ў шырокім сэнсе. Але з кантэксту крыніц відаць, што ўжывалася яно заўсды ў якасці канфесіоніма (прыналежнасць да Рускай, г.зн. Кіеўскай мітраполіі) і палітоніма (дзяржаўна-генеалагічная агульнасць, створаная Рурыкавічамі). У самым шырокім сэнсе тэрмін Русь быў сінанімічным паняццю праваслаўны свет і выкарыстоўваўся ўсходнеславянскімі асветнікамі ў дачыненні не толькі ўсходніх славян, але і да іншых этнасаў Усходняй і Цэнтральнай Еўропы.

Даследчыкі высветлілі, што тэрмін Русь у дачыненні да насельніцтва беларускіх зямель першапачаткова з‘яўляўся этнасацыонімам і азначаў прыналежнасць да роду Рурыкавічаў, дружыны, купецтва.

Распаўсюджванне хрысціянства прывяло да ўзнікнення новай этнаканфесійнай ідэнтычнасці ва ўсходнеславянскім рэгіне. З‘яўленне Кіеўскай мітраполіі і хрышчэнне ў рускую веру спрыяла невіліроўцы былых племянных этнічных адметнасцяў. Тэрміны рускі і хрысціянін з цягам часу сталі ўзаемазамяняльнымі словамі-сінонімамі. Пісьмовыя крыніцы, створаныя на тэрыторыі Беларусі ў канцы ХІІ ст., дазваляюць казаць аб паступовым засваенні новай сістэмы этнаканфесійнай самаідэнтычнасці насельніцтвам гарадоў[8, c. 3 — 7]. Калі казаць аб свядомасці асноўнай масы вясковага насельніцтва, то, верагодна, можна сцвярджаць пра захаванне імі да сярэдзіны ХІІ ст. самаідэнтыфікацыі, уласцівай летапісным крывічам, дрыгавічам і радзімічам, аб чым пераканаўча сведчаць асаблівасці пахавальнага абраду і пісьмовыя крыніцы [9, c. 44 — 45; 10, c. 62 — 104].

Такім чынам, у цэлым можна казаць аб складванні ў асяроддзі эліты таго часу параметраў новай калектыўнай ідэнтычнасці, характэрнай для усіх зямель Кіеўскай Русі. Відавочнай з‘яўляецца і аднароднасць гарадской матэрыяльнай і духоўнай культуры на ўсй усходнеславянскай тэрыторыі (за выключэннем мовы).

Гэтыя факты у пэўнай ступені можна выкарыстоўваць як тэзісы ў падтрымку сцвярджэння аб пачатку абагульняючых этнічных працэсаў у рэгіне, якія ўс ж не былі завершаны [4, c. 328]. Па меншай меры казаць пра існаванне агульнай этнічнай свядомасці асноўнай масы насельніцтва Кіеўскай Русі, 90% якого складалі сяляне, не выпадае. У сувязі з гэтым даволі лагічна выглядае гіпотэза аб тым, што старажытнаруская этнічная агульнасць (народнасць) існавала толькі на ўзроўні носьбітаў элітарнай культуры і слаба ўспрымалася радавым насельніцтвам [11, c. 37].

Рэзюмуючы можна казаць, што насельніцтва першых раннефеадальных княстваў (Полацкага, Тураўскага) яшчэ не кансалідавалася ў агульны беларускі этнас, аб чым сведчыць адсутнасць у тагачасных насельнікаў беларускіх зямель устойлівай этнічнай самасвядомасці. Адносна існавання стражытнарускай народнасці можна адзначыць пачатак абагульняльных этнічных працэсаў у рэгіне, якія не былі цалкам завершаны. Разам з тым нельга адмаўляць уплыву на фарміраванне беларускай культурнай традыцыі спадчыны перыяду Кіеўскай Русі. Яны відавочныя і ў высокай матэрыяльнай культуры гарадоў, і ў складванні дзяржаўнапалітычных і сацыяльнакультурных узораў, аднолькавых для ўсіх княстваў. Няма ніякіх падстаў казаць пра поўную палітычную незалежнасць ці ізаляванасць Полацка, а тым больш Турава ад Кіева.

Аднак развіцц грамадства не стаяла на месцы. ХІІ ст. азнаменавалася пачаткам феадальнай раздробленасці, што прывяла да з‘яўлення на беларускіх землях каля 20 новых княстваў. Вынікам іх развіцця стала надзвычай стракатая этнакультурная карта Беларусі другой паловы ХІІ — ХІІІ стст., прадстаўленая шмалікімі раннедзяржаўнымі зямляцкімі супольнасцямі (палачанамі, віцябчанамі, берасцянамі і інш.).

Адной з прычын іх узнікнення даследчыкі лічаць асаблівасць тагачаснага дзяржаўнага ладу ва ўсходніх славян:

сацыяльны пласт феадалаў толькі знаходзіўся на стадыі фарміравання, і значную ролю адыгрывалі гарады, якія мелі веча і ўласнае апалчэнне. Сталіцы ўдзельных княстваў выконвалі настолькі важную адміністрацыйную, гаспадарчую і культурную ролю ў паўсядзнным жыцці навакольнага насельніцтва, што яны пачалі ўспрымацца ў іх у якасці тэрытарыяльных і этнасацыяльных дамінантаў, што і прывяло неўзабаве да з‘яўлення асобных зямляцтваў (лакальных згуртаванняў насельніцтва пэўных тэрыторый) [12, c. 542 — 543].

Адбываліся паступовыя змены і ў ментальнасці насельніцтва беларускіх зямель, аб чым сведчыць пахавальны абрад. Дадзеныя археалагічных даследаваняў дазваляюць вызначыць, што ў сярэдзіне ХІІ — першай палове ХІІІ стст. у Верхнім Падняпроўі і Падзвінні, а таксама на тэрыторыі Тураўскага княства ў вясковым асяроддзі распаўсюдзіліся пахаванні паводле абраду трупапалажэння ў падкурганнай яме [13, c. 202, 219, 222; 10, c. 62 — 67; 14, c. 24 — 26]. Паказальна і тое, што менавіта ў сярэдзіне ХІІ ст. памірае і племянная этнічная самаідэнтыфікацыя, са сторонак летапісаў знікаюць згадкі пра крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў. На змену ім трывала прыходзіць этнаканфесіонім Русь. На думку М. Ф. Піліпенкі, паміж перыядам панавання зямляцтваў і часам узнікнення народнасці існаваў яшчэ і прамежкавы этап. Згодна з яго меркаваннем, моцнае культурнае ўздзеянне Полацка і Турава прывяло да складвання адпаведных лакальных этнічных груп, а менавіта — палешукоў у басейне р. Прыпяць (былыя дрыгавічы і драўляне) і беларусцаў у падзвінска-дняпроўскім рэгіне (былыя крывічы). Іх наступная кансалідацыя адбывалася дзякуючы хуткаму развіццю заходняга і цэнтральнага рэгінаў Беларусі (спачатку Наваградак — Гродна — Ваўкавыск — Слонім, а пазней яшчэ і Менск — Магілў), якія ў ХІІІ — ХІV стст. сталі дамінаваць у мясцовым палітычным і гаспадарчым жыцці. Якраз насельніцтва рэтага абшару, па меркаванні М. Ф. Піліпенкі, і можна лічыць першай беларускай рэгіянальнай культурай, бо яно не толькі здолела пераняць і ўспрыняць лепшыя здабыткі матэрыяльнай і духоўнай культуры палешукоў і беларусцаў, але і стала паміж імі трывалым пасрэднікам, што прывяло, урэшце, да іх узаемазліцця ў адзіны этнас [15, c. 72 — 90].

Разам з тым масавая хрысціянізацыя ўсходнеславянскіх зямель па праваслаўнаму рускаму ўзору каталізавала працэсы моўнай і культурнай асіміляцыі абарыгеннага даславянскага насельніцтва. Гэта акалічнасць у сваю чаргу павялічвала ролю субстратнага ўплыву, што і спрыяла фарміраванню будучых аб‘ектыўных этнаграфічных прыкмет сучасных усходнеславянскіх народаў. Менавіта хрысціянізацыя і ўзнікшая на яе базе канфесійная самаідэнтыфікацыя замацавалі ў якасці саманазвы насельніцтва беларускіх зямель этнаканфесіонім Русь. З пачатку ХІІІ ст. н пастаянна сустракаецца ў крыніцах, створаных на тэрыторыі Полацкай і Смаленскай зямлі [16, c. 69; 17, c. 35].

У цэлым у дачыненні да этнічнай супольнасці, якая склалася на землях сучаснай Беларусі да ХІІІ ст., баларускі даследчык І. Марзалюк прапануе вызначэнне этнаканфесійны народ. Падобныя супольнасці (этнаканфесійныя агульнасці) характарызуюцца як адметны тып сацыяльнай агульнасці з рэлігійна аформленым жыццвым укладам і этнічнай самасвядомасцю, якая выступае як рэлігійная. Палітычныя, часткова геаграфічныя і эканамічныя прычыны, паглыбленыя іншаэтнічным атачэннем, паступова пераўтваралі яго ў вядучы этнаўтвараючы фактар[18, с. 33].

Неабходна адзначыць, што праблема далейшай кансалідацыі насельніцтва беларускіх зямель у адзіны этнас застаецца дыскусійнай і ў наш час. Агульнапрынятая канцэпцыя адзначае, што гэта стала магчымы толькі дзякуючы ўтварэнню Вялікага Княства Літоўскага [12, c. 543]. Такім чынам, умовы для фарміравання беларускай народнасці склаліся толькі з сярэдзіны XIII ст.

Спіс цытуемых крыніц

1. Новік, Я. К. Гісторыя Беларусі. Ад старажытных часоў – па 2008 г. : вучэб. дапам./ Я. К. Новік, І. Л. Качалаў, Н. Я. Новік. — Мінск : Вышэйшая школа, 2009. — 512 с.

2. Бромлей, Ю. В. Этнос и этнография/ Ю. В. Бромлей. — М. : Наука, 1973. — 283 с.

3. Заяц, Ю. Паходжанне беларусаў/ Ю. Заяц// Матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск : НІА, 1998. — 222 с.

4. Гісторыя Беларусі: У 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 1. Старажытная Беларусь: Ад першапачатковага засялення да сярэдзіны ХІІІ ст. — 351 с.

5. Загарульскі, Э. М. Заходняя Русь. ІХ – ХІІІ стст.: вучэб. дап./ Э. М. Загарульскі. — Мінск : Універсітэцкае, 1998. — 240 с.

6. Ключевский, В. О. Сочинения в 9 т./ В. О. Ключевский. — М. : Мысль, 1989. — Т. 4. — 398 с.

7. Насевіч, В. Русь/ В. Насевіч// Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭН, 2006. — Т. 6. — Кн. 1. — 591 c.

8. Багдановіч, А. Б. Да пытання аб канфесійным кампаненце ў вызначэнні этнічнай самасвядомасці ўсходнеславянскага насельніцтва Беларусі перыяду сярэдневякоўя/ А. Б. Багдановіч// Веснік БДУ. — Серыя 3. — 1998. — № 3.

9. Лысенко, Ф. П. Дреговичи/ Ф. П. Лысенко. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 242 с.

10. Штыхаў, Г. В. Крывічы/ Г. В. Штыхаў. — Минск : Навука і тэхніка, 1992. — 191 c.

11. Иванченко, Л., Моця, А. И так разошелся славянский народ…/ Л. Иванченко, А. Моця// Родина. — 2002. — № 11 — 12.

12. Гісторыя Беларусі: У 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т.2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с.

13. Седов, В. В. Археология СССР. Восточные славяне в VI — XIII вв./ В. В. Седов. — М. : Наука, 1982. — 328 с.

14. Богомольников, В. В. Курганы радимичей/ В. В. Богомольников// Гісторыка-археалагічны зборнік. — 1994. — № 4.

15. Пилипенко, М. Ф. Возникновение Белоруссии. Новая концепция/ М. Ф. Пилипенко. — Минск : Беларусь,1991. — 142 с.

16. Памятники русского права/ Сост. А. А. Зимин; под ред. С. В. Юшкова. — М. : Государственное издательство юридической литературы, 1953. — Вып. 2. Памятники права феодально-раздробленной Руси. ХII — ХV вв. — 442 с.

17. Полоцкие грамоты XIII — начала XVI вв./ Сост. А. Л. Хорошкевич. — М. : Институт истории СССР, 1977. — Вып. I. — 228 с.

18. Марзалюк, І. А. Людзі даўняй Беларусі: Этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х — XVII стст.): Манаграфія/ І. А. Марзалюк. — Магілў, МДУ імя А. А. Куляшова, 2002. — 324 с.

Н. В. Петров, преподаватель частное учреждение образования «Минский колледж предпринимательства»

г. Мінск

КОНЦЕПЦИЯ БЕЛОРУССКОЙ НАЦИИ У Т.С. ГОРБУНОВА

«Белорусский народ в многовековой борьбе с разными иноземными захватчиками отстаивал свою национальную независимость, свою культуру, свой язык» [8, с. 33].

Тимофей Горбунов Сегодня все большее внимание заслуживает процесс становления белорусской нации. Вопрос нациостроительства и сегодня является достаточно сложным. Не существует общего представления о феномене нации. Нет единых подходов. Сегодня можно выделить две магистральные концепции национального строительства, которые специалисты называют примардиалистской и конструктивистской соответственно. Первая концепция нации исходит из принципа, что национальное сообщество существовало всегда и имеет этнический генезис. Ее последователями выступают, как правило, представители национальных движений, «возрожденцы», а также националисты. Конструктивистский подход более характерен для научного сообщества и связан с тем, что нация – это явление, относимое сугубо к эпохе модерна. Нация как социальное явление появилась после Французской буржуазной революции, в результате воплощения в жизнь концепции «нации-государства», т.е. создания республики равноправных граждан, разделяющих общие ценности, имеющих общие права, живущих по единой законодательной системе.

Система же ценностей нации включает, как правило, ответы на три вопроса: кем является представитель нации, откуда он и к чему он вместе с нацией стремится. Таким образом, общий национальный аксиологический аппарат строится на общей идентичности, едином представлении о происхождении, а также общем проекте будущего. Подобное мировоззрение достаточно большого числа жителей, проживающего на одной территории, можно получить лишь при создании соответствующих централизованных органах образования, воспитания и государственного управления, в которых смогли бы быть сформулированными и кодифицироваться в виде учебных программ подобные представления, что в дальнейшем давало им распространиться в среде населения.

Автор данной статьи будет исходить из конструктивистского подхода. На наш взгляд, сегодня проблема рассмотрения становления белорусской нации является довольно заидеологизированной. Большинство исследователей обращают свое внимание на период до или после существования БССР. Период же белорусской советской государственности выступает этаким табуированным и непопулярным периодом, в котором рассмотрение проблемы формирования белорусской нации как минимум нивелируется. В радикальных же случаях некоторые «исследователи» утверждают, что белорусская советская государственность являлась формой «денационализации» белорусов. Подобные выводы на наш взгляд являются как минимум сомнительными. Ведь в БССР были фактически созданы те институты (система образования, научно-исследовательских учреждений, да и, в конце концов, институт самого белорусского государства с собственными символами, органами государственной власти, которые и могли только сформировать белорусскую нацию). Однако данная тематика в отечественной науке не имеет глубоких исследований. Отдельно практически отсутствуют исследования идеологической составляющей самосознания, которое прививалось белорусам советскими идеологами, и по своей сущности, являлось тем национальным проектом, на основе которого и сформировалась белорусская идентичность советской эпохи.

В рамках данной статьи обратимся к творчеству одного из центральных идеологов и функционеров советской Беларуси Тимофею Горбунову. Он родился в Витебской губернии в 1904 г.

Работал в сферах науки и управления БССР. Стал академиком Академии наук БССР, а также председателем Верховного Совета в БССР в 1955-1963 гг. Интерес этот белорусский идеолог и историк представляет тем, что некоторые советские однопартийцы считали его творчество «националистическим» [13, с. 487]. Однако, несмотря на это, его идеологические работы являлись одними из самых распространенных пособий для белорусской советской вертикали на протяжении тридцати лет.

Концепцию белорусской нации Горбунов формирует в классическом духе идеи построения белорусской нации. Он обращается к истории, определяет истоки самоназвания «белорусы», их общего происхождения (белорусский национальный миф), а также определяет проект национального будущего.

Белорусы по Горбунову как самостоятельный народ имеют «тысячелетнюю историю» [8, с. 4]. Еще в первом тысячелетии на территории современной Беларуси бок о бок жили славяне и балты и «между ними происходило культурное взаимопроникновение» [10, с. 3]. Горбунов признает очень близкие связи между латышами, литовцами и белорусами. Он указывает на общий быт, языковое взаимопроникновение, глубокие культурные связи и единый хозяйственный базис организации трех народов. Интересен факт, что Горбунов апеллирует общим для балтов и славян индоевропейским прошлым, что является достаточно редким явлением в среде советских белорусских идеологов. Иногда, кажется, что Горбунов вплотную приближается к теории балтского субстрата, позже высказанной другим советским исследователем Седовым. Однако, несмотря на постоянное подчеркивание «братства» и единства белорусов и прибалтийских народов, апелляции к общему «индоевропейскому прошлому», Горбунов четко разводит древнерусскую и летто-литовскую народности.



Pages:     | 1 |   ...   | 3 | 4 || 6 | 7 |   ...   | 24 |
 
Похожие работы:

«Национальный заповедник «Херсонес Таврический» III Международный Нумизматический Симпозиум «ПриPONTийский меняла: деньги местного рынка» Севастополь, Национальный заповедник «Херсонес Таврический» 29 августа 2 сентября 2014 г. ТЕЗИСЫ ДОКЛАДОВ И СООБЩЕНИЙ Севастополь «ПриPONTийский меняла: деньги местного рынка» // Тезисы докладов и сообщений III Международного Нумизматического Симпозиума (Севастополь 29.08. – 2.09. 2014) Издаются по решению Ученого Совета заповедника «Херсонес Таврический»...»

«ПРОЧТИ И РАСПЕЧАТАЙ ДЛЯ СВОИХ КОЛЛЕГ! НОВОСТИ РГГУ WWW.RGGU.RU ЕЖЕНЕДЕЛЬНЫЙ ИНФОРМАЦИОННЫЙ БЮЛЛЕТЕНЬ * 22 ноября 2010 г. * №38 ВЫХОДИТ ПО ПОНЕДЕЛЬНИКАМ ОТ РЕДАКЦИИ Уважаемые читатели! Перед вами тридцать восьмой номер нашего еженедельника в этом году. Для Вашего удобства мы предлагаем Вам две версии этого электронного издания – в обычном Word'e и в универсальном формате PDF, который сохраняет все особенности оригинала на любом компьютере. Более подробные версии наших новостей на сайте...»

«Анализ Владимир Орлов ЕСТЬ ЛИ БУДЩЕЕ У ДНЯО. ЗАМЕТКИ В ПРЕДДВЕРИИ ОБЗОРНОЙ КОНФЕРЕНЦИИ 2015 Г. 27 апреля 2015 г. начнет свою работу очередная Обзорная конференция (ОК) по рассмотрению действия Договора о нераспространении ядерного оружия (ДНЯО), девятая по счету с момента вступления ДНЯО в действие в 1970 г. и четвертая после его бессрочного продления в 1995 г. Мне довелось участвовать и в эпохальной конференции 1995 г., в ходе которой ДНЯО столь элегантно, без голосования и практически...»

«ФЕДЕРАЛЬНОЕ ГОСУДАРСТВЕННОЕ БЮДЖЕТНОЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ ВЫСШЕГО ПРОФЕССИЛНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ «САРАТОВСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМЕНИ Н. Г. ЧЕРНЫШЕВСКОГО»НОВЫЙ ВЕК: ИСТОРИЯ ГЛАЗАМИ МОЛОДЫХ Сборник научных трудов ОСНОВАН В 2003 ГОДУ ВЫПУСК11 Под редакцией Л. Н. Черновой Саратовский государственный университет УДК 9(100)(082) ББК 63.3(0)я43 Н72 Новый век: история глазами молодых: Межвуз. сб. науч. тр. молодых ученых, аспирантов и студентов. Вып. 11 / Под ред. Л. Н. Черновой. –...»

«БАКИНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ (АЗЕРБАЙДЖАН) ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ МОЛДОВЫ (МОЛДОВА) ГРОДНЕНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМ. ЯНКИ КУПАЛЫ (БЕЛАРУСЬ) ЕВРАЗИЙСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМ. Л.М. ГУМИЛЕВА (КАЗАХСТАН) ИНСТИТУТ ПСИХОТЕРАПИИ И ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО КОНСУЛЬТИРОВАНИЯ (ГЕРМАНИЯ) КАЗАХСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМ. АЛЬ-ФАРАБИ (КАЗАХСТАН) КАЛМЫЦКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ (РОССИЯ) КИЕВСКИЙ СЛАВИСТИЧЕСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ (УКРАИНА) МИНСКИЙ ИНСТИТУТ УПРАВЛЕНИЯ (БЕЛАРУСЬ)...»

«МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ ФЕДЕРАЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ ГОСУДАРСТВЕННОЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ ВЫСШЕГО ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ «САМАРСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ» XLV НАУЧНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ СТУДЕНТОВ 2–6 апреля 2014 года, Самара, Россия Тезисы докладов Часть II Самара Издательство «Самарский университет» УДК 06 ББК 94 Н 34 Н 34 ХLV научная конференция студентов (2–6 апреля 2014 года, Самара, Россия) : тез. докл. Ч. II / отв. за выпуск Н. С. Комарова, Л. А....»

«Министерство образования Республики Беларусь Учреждение образования «Витебский государственный университет имени П.М. Машерова» Государственное научное учреждение «Институт истории Национальной академии наук Беларуси»ПОБЕДА – ОДНА НА ВСЕХ Материалы международной научно-практической конференции Витебск, 24 апреля 2014 г. Витебск ВГУ имени П.М. Машерова УДК 94(100)1939/1945+94(470)1941/19 ББК 63.3(2)622я4 П41 Печатается по решению научно-методического совета учреждения образования «Витебский...»

«Рекламно-информационный бюллетень (РИБ) Февраль март 2015 История создания Центра научной мысли Центр научной мысли создан 1 марта 2010 года по инициативе ряда ученых г. Таганрога. Основная деятельность Центра сегодня направлена на проведение Международных научно-практических конференций по различным отраслям науки, издание монографий, учебных пособий, проведение конкурсов и олимпиад. Все принимаемые материалы проходят предварительную экспертизу, сотрудниками Центра производится...»

«МИНИСТЕРСТВО ЗДРАВООХРАНЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ ВОЛГОГРАДСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ МЕДИЦИНСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ ИСТОРИЯ МЕДИЦИНЫ В СОБРАНИЯХ АРХИВОВ, БИБЛИОТЕК И МУЗЕЕВ Материалы II Межрегиональной научно-практической конференции, посвященной 80-летию Волгоградского государственного медицинского университета Волгоград, 15–16 сентября 2015 года Издательство ВолгГМУ Волгоград УДК 61(09) ББК 5+63 И 89 Редакционная коллегия: Главный редактор – академик РАН В. И. Петров; к. и. н. О. С. Киценко, к. ф. н. Р....»

«Министерство образования и науки Российской Федерации Государственное образовательное учреждение высшего профессионального образования «ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ УПРАВЛЕНИЯ» АССОЦИАЦИЯ МОСКОВСКИХ ВУЗОВ МАТЕРИАЛЫ Всероссийской научно-практической конференции «ГОСУДАРСТВО, ВЛАСТЬ, УПРАВЛЕНИЕ И ПРАВО: ИСТОРИЯ И СОВРЕМЕННОСТЬ» 2 ноября 2010 г. Москва 20 Министерство образования и науки Российской Федерации Государственное образовательное учреждение высшего профессионального образования...»

«Исторические исследования www.historystudies.msu.ru _ СОБЫТИЯ, ВЫСТАВКИ, ЮБИЛЕИ Захарова А.В. Хроника Международной конференции молодых специалистов «Актуальные проблемы теории и истории искусства» 21-24 ноября 2013 г. на историческом факультете МГУ имени М.В. Ломоносова Аннотация. Международная конференция молодых специалистов «Актуальные проблемы теории и истории искусства» ежегодно проводится совместно искусствоведческими кафедрами исторических факультетов МГУ и СПбГУ по очереди в...»

«Утверждено Приказом от 12.02.2015 № 102 Положение о Межрегиональном конкурсе творческих и исследовательских работ школьников «К 70-летнему юбилею Победы во Второй мировой войне. 1939 – 1945 гг.»1. Общие положения Настоящее Положение определяет общий порядок организации и 1.1. проведения межрегионального конкурса творческих и исследовательских работ школьников «К 70-летнему юбилею Победы во Второй мировой войне. 1939 – 1945 гг.» (далее – Конкурс). Конкурс проводится как добровольное,...»

«Национальный исследовательский Саратовский государственный университет имени Н.Г. Чернышевского Экономический факультет Философский факультет Институт истории и международных отношений, Институт рисков Институт филологии и журналистики Институт искусств Юридический факультет Факультет психолого-педагогического и специального образования Социологический факультет Факультет психологии Факультет иностранных языков и лингводидактики Институт физической культуры и спорта Сборник материалов III...»

«МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «ПЕРМСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ» ООО «Учебный центр Информатика» АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ СОВРЕМЕННЫХ СОЦИАЛЬНЫХ И ГУМАНИТАРНЫХ НАУК Часть 2 История и музейное дело; политология, история и теория государства и права; социология и социальная работа; экономические науки; социально-экономическая география;...»

«ISSN 2412-9704 НОВАЯ НАУКА: ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ Международное научное периодическое издание по итогам Международной научно-практической конференции 04 октября 2015 г. СТЕРЛИТАМАК, РОССИЙСКАЯ ФЕДЕРАЦИЯ РИЦ АМИ УДК 00(082) ББК 65.26 Н 72 Редакционная коллегия: Юсупов Р.Г., доктор исторических наук; Шайбаков Р.Н., доктор экономических наук; Пилипчук И.Н., кандидат педагогических наук (отв. редактор). Н 72 НОВАЯ НАУКА: ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ: Международное научное периодическое издание по...»

«Обязательный экземпляр документов Архангельской области. Новые поступления октябрь декабрь 2013 года ЕСТЕСТВЕННЫЕ НАУКИ ТЕХНИКА СЕЛЬСКОЕ И ЛЕСНОЕ ХОЗЯЙСТВО ЗДРАВООХРАНЕНИЕ. МЕДИЦИНСКИЕ НАУКИ. ФИЗКУЛЬТУРА И СПОРТ ОБЩЕСТВЕННЫЕ НАУКИ. СОЦИОЛОГИЯ. ИСТОРИЧЕСКИЕ НАУКИ ЭКОНОМИКА ПОЛИТИЧЕСКИЕ НАУКИ. ЮРИДИЧЕСКИЕ НАУКИ. ГОСУДАРСТВО И ПРАВО. 10 Сборники законодательных актов региональных органов власти и управления КУЛЬТУРА. НАУКА ОБРАЗОВАНИЕ ИСКУССТВО ФИЛОЛОГИЧЕСКИЕ НАУКИ ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ....»

«ISSN 2412-9712 НОВАЯ НАУКА: СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ПУТИ РАЗВИТИЯ Международное научное периодическое издание по итогам Международной научно-практической конференции 09 ноября 2015 г. СТЕРЛИТАМАК, РОССИЙСКАЯ ФЕДЕРАЦИЯ РИЦ АМИ УДК 00(082) ББК 65.26 Н 72 Редакционная коллегия: Юсупов Р.Г., доктор исторических наук; Шайбаков Р.Н., доктор экономических наук; Пилипчук И.Н., кандидат педагогических наук (отв. редактор). Н 72 НОВАЯ НАУКА: СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ПУТИ РАЗВИТИЯ: Международное...»

«ИННОВАЦИОННЫЙ ЦЕНТР РАЗВИТИЯ ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ INNOVATIVE DEVELOPMENT CENTER OF EDUCATION AND SCIENCE Проблемы и перспективы развития современной юриспруденции Выпуск II Сборник научных трудов по итогам международной научно-практической конференции (8 декабря 2015г.) г. Воронеж 2015 г. УДК 34(06) ББК 67я Проблемы и перспективы развития современной юриспруденции / Сборник научных трудов по итогам международной научно-практической конференции. № 2. г.Воронеж, 2015. 156 с. Редакционная коллегия:...»

«30-летие с момента открытия для посетителей первых залов ГатчинскоГо дворца, отреставрированных после второй мировой войны Комитет по культуре правительства Санкт-Петербурга Государственный историко-художественный дворцово-парковый музей-заповедник «Гатчина» 30-летие с момента открытия для посетителей первых залов ГатчинскоГо дворца, отреставрированных после второй мировой войны Материалы научной конференции 14 мая Гатчина Оргкомитет конференции: В. Ю. Панкратов Е. В. Минкина С. А. Астаховская...»

«ВСЕРОССИЙСКАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ «ЮНЫЕ ТЕХНИКИ И ИЗОБРЕТАТЕЛИ» Название работы: «ФОНТАНЫ ГОРОДА СТАВРОПОЛЯ: ИСТОРИЯ И СОВРЕМЕННОСТЬ. СОЗДАНИЕ ФОНТАНА В ДОМАШНИХ УСЛОВИЯХ» Автор работы: Самитов Даниил Дамирович, ученик 3 «А» класса МБОУ кадетская школа имени генерала Ермолова А.П., г. Ставрополь Руководитель: Серова Ирина Евгеньевна, учитель начальных классов МБОУ кадетской школы имени генерала Ермолова А.П., г. Ставрополь Адрес ОУ: 355040, г. Ставрополь, ул. Васякина, д.127 а, МБОУ кадетская школа...»









 
2016 www.konf.x-pdf.ru - «Бесплатная электронная библиотека - Авторефераты, диссертации, конференции»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.